Świerkowski Ksawery Antoni, pseud. Feliks Bentkowski (1897—1979), bibliograf, bibliofil, historyk książki.
Ur. 28 VI w Rzeżycy (gub. witebska, obecnie Rēzekne), był synem Władysława, sklepikarza, i Malwiny ze Szrubowiczów.
Ś. uczęszczał do gimnazjum w Rzeżycy, ale zakończył w nim naukę w czwartej klasie, po czym pracował w tamtejszej aptece jako praktykant. Na uniw. w Kazaniu zdał w r. 1915 egzamin na pomocnika aptekarskiego. W r.n. wstąpił do szkoły mierniczej w Piotrogrodzie, lecz jej nie ukończył i wrócił do rodzinnej miejscowości. W niepodległej Łotwie służył od r. 1919 w wojsku jako felczer w stopniu lejtnanta; przeniesiony w r. 1921 na własną prośbę do p. piechoty stacjonującego w Rzeżycy, zorganizował tam bibliotekę miejską. Po zwolnieniu w r. 1922 z wojska łotewskiego uzyskał polskie obywatelstwo i zamieszkał w Warszawie. W lutym t.r. został zatrudniony jako dietariusz w Bibliotece Uniw. Warsz. i równocześnie uczęszczał na kursy maturalne. W r. 1924 został członkiem Związku Bibliotekarzy Polskich i odtąd w różnych okresach pełnił w nim funkcje: skarbnika, zastępcy przewodniczącego koła warszawskiego, sekretarza sekcji bibliotek naukowych i członka komisji rewizyjnej. W l. 1924—7 współpracował z wydawanym w Krakowie i we Lwowie miesięcznikiem „Przegląd Bibliograficzny”. Po zdaniu w r. 1925 matury podjął studia historyczne na Wydz. Filozoficznym (od r. 1927 Wydz. Humanistyczny) Uniw. Warsz.; był tam prezesem Akademickiego Koła Inflantczyków. Opublikował Przewodnik po bibliotekach warszawskich (W. 1926) oraz pracę Karol Estreicher. Bibliografia prac jego i literatura o nim (W. 1928, wyd. 2, w: „Księga pamiątkowa ku czci Karola Estreichera”, Kr. 1964). Od października 1927 należał do krakowskiego Tow. Miłośników Książki i współpracował z jego organem „Silva Rerum”. W r. 1928 wszedł w skład Komitetu Propagandy Czytelnictwa, powołanego przez Związek Bibliotekarzy Polskich i Związek Księgarzy Polskich. T.r. na Uniw. Warsz. został asystentem przy Katedrze Nowożytnej Historii Polski u Wacława Tokarza; zrezygnował wtedy z pracy w Bibliotece Uniw. Warsz. Dodatkowo pracował w Bibliotece Ordynacji Krasińskich, a w l. 1928—9 współpracował z warszawskim biurem Biblioteki Polskiej w Paryżu. Ponadto od r. 1929 uczył w Szkole Pracownic Społecznych Polskiej Macierzy Szkolnej. W r. 1931 został współpracownikiem miesięcznika „Biuletyn Biblioteki Publicznej m. st. Warszawy” (od r. 1934 „Bibliotekarz”). T.r. ukończył studia i po włączeniu Katedry Nowożytnej Historii Polski do Inst. Historycznego sporządził w r. 1932 katalog alfabetyczny zbiorów jego biblioteki; w maju t.r. zrezygnował z asystentury i w listopadzie został zatrudniony w Bibliotece Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie. Ogłosił broszurę Wilno kolebką drukarstwa łotewskiego (Wil. 1932). Prowadził wykłady dla pracowników B. Narod., B. Publicznej m. st. Warszawy oraz kuratoriów oświaty w Grodnie, Inowrocławiu i Wejherowie. Był jednym z założycieli powołanej w r. 1933 Spółdzielni Księgarsko-Wydawniczej «Libraria Nova». Uczestniczył w IV Zjeździe Bibliotekarzy Polskich w Warszawie (31 V — 2 VI 1936). We wrześniu 1937 przeszedł na stanowisko bibliotekarza w Dep. Budownictwa MSWojsk., jednak w marcu 1938 zrezygnował z niego i objął kierownictwo Oddz. Bibliografii Retrospektywnej i Specjalnej B. Narod., gdzie pracował nad stworzeniem centralnego katalogu wydawnictw zagranicznych w bibliotekach polskich. Na zorganizowaną w październiku 1938 w Muz. Narodowym wystawę „Warszawa wczoraj, dziś i jutro” przygotował dział: Warszawa jako ośrodek wydawniczo-drukarski XVI—XX w. W PSB opublikował w l. 1938—61 sześć życiorysów (w tym dwa we współautorstwie z Janem Poplatkiem i Haliną Pfeiffer) księgarzy z różnych epok. Ogłosił artykuły Z kłopotów bibliotekarskich („Silva Rerum” 1938 nr 1—2), Z dziejów książki warszawskiej („Kron. Warszawy” 1938 nr 2—3, wyd. osobne, W. 1939) oraz broszurę Faustyn Czerwijowski. Szkic biograficzny (W. 1938). Ukończył kilka kursów archiwalnych i bibliotecznych, a w r. 1939 zdał egzamin uprawniający do objęcia najwyższych funkcji w państw. służbie bibliotecznej.
W okresie okupacji niemieckiej pracował Ś. jako bibliotekarz w Związku Spółdzielni Spożywców «Społem» oraz Spółdzielni Księgarsko-Wydawniczej «Libraria Nova». W sierpniu 1940 włączył się w działalność konspiracyjną i pod pseud. Feliks Bentkowski działał jako referent biblioteczno-archiwalny w zorganizowanym przez Stanisława Płoskiego Wojskowym Biurze Historycznym przy Komendancie Głównym ZWZ (od października 1940 afiliowanym przy Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ). Po zmarłym 22 V 1942 Adamie Próchniku przejął tam kierowanie działem p.n. Kronika Okupacji, rejestrującym terror niemiecki w Polsce. Gromadził i opisywał wydawnictwa podziemne, a także opracowywał projekt bibliografii bieżącej druków po wojnie. T.r. współredagował wydawany przez BIP KG ZWZ/AK wojskowy miesięcznik szkoleniowy „Insurekcja”. Wykładał w konspiracyjnej trzyletniej szkole księgarskiej, zorganizowanej przy firmie księgarsko-wydawniczej «Gebethner i Wolff» oraz na kursach korespondencyjnych dla pracowników spółdzielni księgarskich i składnic materiałów piśmiennych. Podczas powstania warszawskiego 1944 r. działał w stopniu podporucznika w placówce informacyjno-radiowej «Anna» przy ul. Marszałkowskiej 62. Uratował wówczas przed zniszczeniem księgozbiory Jana Michalskiego i Artura Śliwińskiego, jednak jego własny, kilkutysięczny księgozbiór uległ zniszczeniu. Po kapitulacji powstania zajmował się od 2 X t.r. (m.in. z Ewą Śliwińską), a w okresie 17 X — 21 XI kierował, ewakuacją zbiorów B. Publicznej m. st. Warszawy. Zamieszkał następnie w podwarszawskich Włochach i do końca grudnia wywiózł z Warszawy księgozbiór Spółdzielni «Społem».
W lutym 1945 wrócił Ś. do wyzwolonej spod okupacji niemieckiej Warszawy i od 12 IV t.r. pracował na stanowisku kustosza w B. Narod. Dn. 1 V przeszedł do Wydz. Bibliotek Min. Oświaty, gdzie zajmował się poszukiwaniem księgozbiorów zrabowanych przez Niemców. W Zagrodnie (Adelsdorf) koło Legnicy odnalazł część zbiorów Zakł. Narodowego im. Ossolińskich, B. Publicznej m. st. Warszawy, B. Jag. i B. Uniw. Warsz. Od grudnia 1945 ponownie pracował w B. Narod., a od maja do sierpnia 1947 zastępował w Krakowie chorego dyrektora B. Jag., Edwarda Kuntzego. W grudniu t.r. objął obowiązki dyrektora B. Narod., a po mianowaniu na to stanowisko 30 IX 1948 Władysława Bieńkowskiego, został jego zastępcą. W r. 1946 wstąpił Ś. do PPS (potem od r. 1948 był członkiem PZPR). W l. 1947—8 współpracował z redakcją „Bibliografii Warszawy” (W. 1958 I). Opublikował książkę Dziesięć wieków książki. Chronologia (Ł. 1949) oraz skrypty Morfologia książki (W. 1951, wyd. 2, W. 1954) i Zarys wiadomości o bibliografii i pracy informacyjnej w bibliotece (W. 1953). W marcu 1951 przeszedł na stanowisko kierownika Biblioteki SGGW. Równocześnie w l. 1951—2 pracował w powołanej przez Min. Oświaty Komisji Programowej Liceów i Kursów Bibliotekarskich, a od r. 1952 także w B. Inst. Badań Literackich PAN. Od r. 1954 był redaktorem naczelnym przygotowywanego „Słownika pracowników książki polskiej”.
W r. 1955, w uznaniu dorobku naukowego, został Ś. mianowany docentem i od października 1957 w Katedrze Bibliotekoznawstwa Uniw. Warsz. prowadził wykłady oraz seminaria magisterskie i doktorskie z historii książki. Był współzałożycielem powołanego w r. 1958 w Warszawie Tow. Przyjaciół Książki. T.r. zredagował zeszyt próbny „Słownika pracowników książki polskiej” (Ł. 1958), po czym zrezygnował z dalszej pracy nad słownikiem. Ogłosił książkę Zarys wiedzy o książce dla bibliotekarza (W. 1958, wyd. 3, W. 1966), a także kolejne artykuły Przemiany drukarstwa polskiego z biegiem wieków („Księga pamiątkowa Związku Zawodowego Pracowników Poligrafii”, W. 1960), Rodowód Towarzystwa Biblioteki Publicznej w Warszawie („Z dziejów książki i bibliotek w Warszawie”, Red. S. Tazbir, W. 1961) oraz W bibliotece publicznej po Powstaniu Warszawskim („Roczniki Bibliot.” R. 8: 1964 z. 3—4). Od r. 1965 był członkiem Białostockiego Tow. Naukowego.
W r. 1967 przeszedł Ś. na emeryturę, ale na Uniw. Warsz. kierował do r. 1970 zaocznym Studium Księgarstwa Antykwarycznego, a następnie od r. 1972 prowadził w filii Uniw. Warsz. w Białymstoku seminarium doktorskie. Był promotorem 88 prac magisterskich i 11 przewodów doktorskich. Ogłosił książkę Księgoznawstwo dla każdego (W. 1971) oraz artykuł Biblioteki warszawskie w latach 1939—1945 („Warszawa lat wojny i okupacji”, W. 1972 z. 2). Na zorganizowanym przez Tow. Przyjaciół Książki w r. 1972 w Warszawie I Sympozjum Bibliofilskim wygłosił referat Bibliofilstwo, próba nowej definicji („I Sympozjum Bibliofilskie”, W. 1972), a ponadto opublikował przeznaczoną dla prelegentów broszurę Bibliofiglik raz... czyli Tezy do rozprawy dla uzyskania tytułu naukowego doktora biblioheteromniagnostyki (Kr. 1972). Uczestniczył w VIII Międzynarodowym Kongresie Bibliofilów (Kraków—Warszawa, 23—29 VII 1973). Współpracował z „Encyklopedią wiedzy o książce” (Wr. 1971), a życiorysy księgarzy z różnych epok opublikował także w „Encyklopedii Warszawy” (W. 1975). Ogółem był autorem ponad 200 prac z zakresu bibliografii, bibliotekoznawstwa, księgoznawstwa i historii książki. Był członkiem Komisji ds. Bibliotek Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, otrzymał członkostwo honorowe Tow. Przyjaciół Książki (1974). Należał też do PTTK. Zgromadził po wojnie kolejny księgozbiór oraz kolekcję papierów czerpanych, banknotów, map i druków pocztowych. Zbiory te córka Anna przekazała m.in. bibliotekom Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie, Inst. Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniw. Warsz. oraz oddz. mazowieckiemu PTTK w Warszawie. Ś. zmarł 12 V 1979 w Warszawie, został pochowany na cmentarzu Wawrzyszewskim. Był odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Medalem Zwycięstwa i Wolności 1945.
W zawartym w r. 1926 małżeństwie ze Stefanią Czułą (zm. 1977) miał Ś. córkę Annę.
Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; PSB (Władysław Pociecha); Słown. pracowników książki pol., Supl. (bibliogr.); — Kapuścik J., W kręgu lekarzy, uczonych i bibliofilów, W. 1993; Kłossowski A., Książka pociągała go nieodparcie — Ksawery Świerkowski, w: Śladami edukacji bibliotekarskiej, W. 1995 s. 69—79 (bibliogr., fot.); Mazur G., Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939—1945, W. 1987; Ney-Krwawicz M., Komenda Główna Armii Krajowej 1939—1945, W. 1990; Skrzypczak A., Ksawery Świerkowski jako bibliofil, „Roczniki Bibliot.” R. 24: 1980 z. 1 s. 91—109; Walka o dobra kultury. Warszawa 1939—1945, Red. S. Lorentz, W. 1970 I—II; — Nekrologi i wspomnienia pośmiertne: „Informator Bibliotekarza i Księgarza na r. 1981” s. 237—42, „Przegl. Bibliot.” R. 48: 1980 z. 1 s. 93—5 (fot.), „Roczniki Bibliot.” R. 24: 1980 s. 3—157 (fot.); — Informacje Andrzeja Skrzypczaka z W.
Magdalena Rzadkowolska